ATATÜRK’ÜN CUMHURİYETİNDE YEREL YÖNETİMLER / 1
Atatürk Cumhuriyetinde belediyeler , yalnızca yol yapan, çöp toplayan,
imar ruhsatı veren bir hizmet kuruluşu değildir.
Belediye, Cumhuriyetin yurttaşını yetiştiren, yurttaşın yönetime katılmasını
sağlayan ve demokrasiyi günlük hayatın içine yerleştiren en önemli kamu
kurumlarından biridir.
Belediyenin Görevi Yurttaşı Yönetmek Değil, Yurttaşla Birlikte
Yönetmektir
Bir ülkenin demokrasi düzeyi yalnızca parlamentosu, hükümeti veya seçim
sandığıyla ölçülmez. Demokrasi, asıl olarak yurttaşın günlük hayatında ne kadar
hissediliyor, ne kadar uygulanıyor ve ne kadar içselleştiriliyorsa o kadar
güçlüdür.
Yurttaşın yaşadığı mahallede söz söyleyebildiği, belediye bütçesinin nasıl
kullanılacağını tartışabildiği, imar kararlarından ulaşım politikalarına kadar
kendi hayatını doğrudan etkileyen konularda bilgi alabildiği ve yöneticisini
denetleyebildiği bir yerel yönetim, demokrasiyi yalnızca anlatmaz; demokrasiyi
yaşatır.
Bu nedenle belediye, Cumhuriyetin yerel düzeydeki en önemli kurumlarından
biridir.
Atatürk;ün kurduğu Cumhuriyetin temelinde yalnızca devletin biçimini
değiştirmek değil, tebaa anlayışından yurttaşlık anlayışına geçmek vardır.
Cumhuriyet, insanı devletin karşısında edilgen bir kul olmaktan çıkararak hak ve
sorumluluk sahibi yurttaş haline getirmeyi amaçlamıştır.
Bu dönüşümün başarıya ulaşması ise yalnızca anayasa ve yasalarla mümkün
değildir. Yurttaşlık günlük hayatın içerisinde öğrenilir ve inşa edilir. Belediye de
burada önem kazanır. Çünkü yurttaş devleti çoğu zaman Ankara'daki
kurumlarıyla değil; yaşadığı şehirdeki belediye, okul, hastane, ulaşım sistemi,
park, pazar, kültür merkezi ve sosyal hizmetlerle doğrudan deneyimler.
Dolayısıyla demokratik Cumhuriyetin en önemli sınavlarından biri yerel
yönetimlerdir.
Cumhuriyet Belediyeciliği ve Bir Şehrin Yeniden İnşası
Cumhuriyet kurulduğunda Türkiyenin şehirleri yalnızca ekonomik açıdan değil,
altyapı ve kamu hizmetleri açısından da büyük bir yoksunluk içerisindeydi.
Cumhuriyetin ilk yıllarında belediyecilik alanında yeni bir hukuki ve kurumsal
yapı oluşturulması bu nedenle zorunluydu.
1924;te Ankara Şehremaneti;nin kurulması, yeni başkentin modern bir şehir
olarak inşasına yönelik önemli adımlardan biriydi. 1930 tarihli 1580 sayılı
Belediye Kanunu ise Cumhuriyet dönemi belediyeciliğinde temel dönüm
noktalarından biri oldu. Bu düzenlemeyle belediyelere şehirlerin imarı ve halkın
ortak ihtiyaçlarının karşılanması konusunda geniş görevler verildi.
Bu dönemin belediyeciliğini yalnızca bugünkü anlamıyla "altyapı hizmetleri"
şeklinde değerlendirmek doğru değildir. Çünkü Cumhuriyet, aynı zamanda
modern şehir yaratma projesiydi.
Cumhuriyetin şehir projesinde; şehrin su ve kanalizasyonu, temizliği, ulaşım,
eğitim ve sağlık kurumları; üretim, eğitim kültür ve sosyal hayatı yaşatan
kamusal düzen ve bütün bunların merkezinde çağdaş yurttaş vardı.
1930;lu yıllarda belediyecilik alanında çıkarılan 1580 sayılı Belediye
Kanunu;nun yanında Umumi Hıfzıssıhha Kanunu, Yapı ve Yollar Kanunu,
Belediyeler Bankası ve kamulaştırma düzenlemeleri gibi birbirini tamamlayan
düzenlemelerin yapılması, Cumhuriyetin belediyeyi münferit hizmetlerden
ibaret görmediğini ortaya koymaktadır.
1935 yılında düzenlenen ilk Belediyeler Kongresi'nde dahi imar, hayat pahalılığı
ve belediye gelirleri gibi konuların birlikte ele alınması dikkat çekicidir. Bu
yaklaşım, belediyenin yalnızca yol ve temizlik hizmeti yapan bir kurum değil,
şehrin ekonomik ve sosyal hayatını da ilgilendiren bir kamu kurumu olarak
düşünüldüğünü göstermektedir.
Buradan bugün için bir sonuç çıkarmak gerekirse; Cumhuriyet
belediyeciliğinin temel amacı yalnızca şehirleri yönetmek değil,
Cumhuriyetin ihtiyaç duyduğu çağdaş şehir hayatını kurmaktır.
Bugün bizim görevimiz de bu düşünceyi 21. yüzyılın koşullarında yeniden
yorumlamaktır.
21.Yüzyıl Belediyeciliği /2
Bugün belediyecilik çoğu zaman yol, asfalt, park, temizlik, ulaşım, su ve
kanalizasyon gibi hizmetlerle tanımlanıyor.
Bunlar elbette belediyenin temel görevleridir; ancak 21. yüzyıl belediyeciliği
bununla sınırlı kalamaz. Çünkü insan yalnızca yol, su ve kanalizasyon ihtiyacı
olan bir varlık değildir.
İnsan aynı zamanda; bilgiye, kültüre, güvenliğe, adalete, sosyal dayanışmaya,
ekonomik fırsata, temiz çevreye, sağlıklı yaşama, eğitime ve yönetime katılmaya
ihtiyaç duyar.
Bu nedenle çağdaş belediyenin görevi yalnızca şehirde hizmet üretmek
değil, ;şehirde insanca yaşamı mümkün kılmaktır.
Belediye yurttaşı pasif hizmet tüketicisi olmaktan çıkarmalı, yönetime ve hizmet
üretimine paydaş yapmalıdır.
Yurttaş;Belediye bana ne verecek? diye sormaya başladığında demokrasi
zayıflar. Bunun yerine;;Şehrimizin geleceğini birlikte nasıl kuracağız?"
sorusunu soran bir yurttaşlık kültürü yaratılmalıdır. Demokratik belediyecilik
bunu gerektirir.
Demokrasinin İlk Okulu: Mahalle
Türkiye&de demokratik katılımı güçlendirmek istiyorsak, işe en küçük yönetim
biriminden başlamalıyız. Mahalleden. Çünkü yurttaşın devleti en yakından
deneyimlediği yer mahalledir.
Bu nedenle 21. yüzyıl belediyeciliğinde Mahalle Demokrasi Meclisleri
kurulmalıdır.
Bunlar klasik anlamda belediye organlarının alternatifi değil, onların yanında
çalışan katılım mekanizmaları olmalıdır.
Her mahallede düzenli aralıklarla toplantılar yapılmalı ve şu sorular doğrudan
yurttaşla tartışılmalıdır:
Mahallenin öncelikli sorunu nedir?
Belediyenin hangi hizmeti yetersizdir?
Önümüzdeki yıl hangi yatırım yapılmalıdır?
Çocuklar için ne yapılmalıdır?
Yaşlılar için ne yapılmalıdır?
Engelli yurttaşların hangi sorunları vardır?
Ulaşım problemi nedir?
Yeşil alan ihtiyacı nedir?
Sosyal ve kültürel ihtiyaçlar nelerdir?
Mahallenin ekonomik potansiyeli nedir?
Böylece yurttaş seçimden seçime oy veren kişi olmaktan çıkar; Karar
süreçlerinin parçası haline gelir.
Bu sistem aynı zamanda belediye yönetiminin de işini kolaylaştırır. Çünkü
yönetici sorunları masa başından tahmin etmek yerine doğrudan mahalleden
öğrenir.
Katılımcı Belediye Bütçesi
Demokrasinin en önemli göstergelerinden biri bütçedir. Çünkü bütçe,
belediyenin gerçek tercihlerini ortaya koyar. Bu nedenle belediye bütçesinin
belirli bir bölümü için katılımcı bütçeleme sistemi kurulmalıdır.
Örneğin belediye, yatırım bütçesinin belirli bir oranını mahallelerin ve
yurttaşların önerilerine ayırabilir.
Yurttaş önerir; uzmanlar maliyetini ve uygulanabilirliğini değerlendirir; mahalle
önceliklendirir; belediye meclisi karar verir ve Sonuç yine yurttaşa raporlanır.
Böylece yurttaş ilk kez belediye bütçesinin gerçek anlamda bir parçası haline
gelir.
Bu yalnızca mali bir yöntem değil; aynı zamanda yurttaşlık eğitiminin
kendisidir.
Yurttaş kaynakların sınırlı olduğunu öğrenir; öncelik belirlemeyi öğrenir; kamu
yararını kişisel talepten ayırmayı öğrenir; karar almayı öğrenir; Kararın
sonucunu denetlemeyi öğrenir. Ki, bu süreç bir demokrasi okuludur.
Belediyelerin temel görevlerinden biri de demokrasiyi yaşam biçimine
dönüştürmektir.
Belediye Meclisini Gerçek Bir Yerel Parlamento Haline Getirmek
Belediye meclisleri çoğu zaman belediye üst yönetiminin hazırladığı gündemin
görüşüldüğü ve çoğunlukla parti gruplarının siyasi pozisyonlarının tekrarlandığı
organlar haline getirilmiştir..
Oysa belediye meclisi, şehrin yerel parlamentosu olarak düşünülmelidir.
Meclis üyeleri yalnızca seçim dönemlerinde değil, görev süresinin tamamında
yurttaşla temas halinde olmalıdır.
Meclis toplantıları; halka açık, anlaşılır, erişilebilir, canlı yayınlanan, kayıtları
kamuya açık ve kararları gerekçeleriyle yayımlanan toplantılar olmalıdır.
Daha önemlisi, meclis üyeleri belediye başkanının siyasi destekçisi veya
muhalifi olmaktan önce şehrin temsilcisi olduklarının bilincinde olmalıdır.
Belediyede siyasi rekabet olabilir; ancak su, temiz hava, çocuk parkı, siyasi
değildir. Kentin geleceği siyasi hesapların üzerinde tutulmalıdır.
Siyasi tercihlerin elbette farklılaşması doğaldır. Ancak belediye yönetiminin
temel ölçüsü kamu yararı olmalıdır.
Belediye Başkanı, Şehrin Sahibi Değil, Emanetçisidir, Şehreminidir.
Demokratik belediyecilikte öncelikle zihniyet değişimi gerekmektedir. Bunun
içinde belediye başkanının demokrasi kültürü ve kamu disiplini önemlidir.
Belediye başkanının yetkisi, hukuk ve kamu yararı ile sınırlıdır ve kamusal bir
emanettir. Bu nedenle belediye başkanlığı anlayışı;Ben yaptım. anlayışından,
Kent adına karar verdik ve hesabını veriyoruz.anlayışına dönüşmelidir.
Başkan güçlü olmalıdır; fakat güçlü olması, denetlenemez olması anlamına
gelmemelidir. Tam tersine; Güçlü yönetim + güçlü meclis + güçlü denetim +
güçlü yurttaş katılımı birlikte bulunmalıdır. Demokratik belediyenin formülü
budur.
Önceki yazılarımızda Cumhuriyetin ekonomik kalkınma anlayışının yalnızca
sermaye biriktirmekten ibaret olmadığını; üretim, eğitim, kooperatifçilik ve
kurumsal kapasiteyle birlikte ele alındığını ortaya koyduk.
Aynı anlayış belediye yönetimi için de geçerlidir.
Belediye; partililerin istihdam edildiği bir alan değil, kamu hizmetinin üretildiği
bir kurumdur.
Bu nedenle belediye personelinde; liyakat, uzmanlık, mesleki yeterlilik, etik,
şeffaflık ve hesap verebilirlik esas alınmalıdır.
.
Belediye, yerel ekonomik kalkınmanın öncüsü
olmalıdır.
Cumhuriyetin ekonomik kalkınma anlayışında; üretim, kooperatifçilik, küçük
üreticinin korunması ve yerel ekonomik kapasitenin geliştirilmesi önemli bir yer
tutmuştur.
Bugünün belediyesi de kendi sınırları içerisindeki ekonomik hayatı yalnızca
vergi ve ruhsat ilişkisi üzerinden görmemelidir.
Belediye;
üretici kooperatiflerini,
kadın kooperatiflerini,
tüketim kooperatiflerini,
tarımsal üreticileri,
küçük esnafı,
yerel girişimleri,
genç girişimcileri, destekleyen bir yerel ekonomik kalkınma sistemi
kurmalıdır.
Burada belediyenin görevi özel sektörün yerine geçmek değil; ekosistem
oluşturmaktır. Örneğin belediye, Üreticiye pazar sağlayabilir; kooperatiflerin
ürünlerini kamuya tanıtabilir; Yerel üretim merkezleri oluşturabilir; soğuk hava
deposu ve lojistik altyapısına katkı sağlayabilir; yerel ürünlerin markalaşmasına
destek olabilir; üretici ile tüketiciyi doğrudan buluşturabilir; meslek edindirme
merkezleri kurabilir ve gençlerin, kadınların üretime katılmasını
kolaylaştırabilir.
Belediyenin Yeni Sosyal Politikası; Yardım Değil, Bireyi, Aileyi
Güçlendirmek Olmalıdır.
Yoksullukla mücadelede yalnızca yardım dağıtmak kalıcı çözüm değildir.
Elbette ihtiyaç sahibi yurttaşa destek verilmelidir; ancak sosyal belediyeciliğin
nihai hedefi insanları sürekli yardım alan konumda tutmak değil, kendi
hayatlarını kurabilecekleri koşulları yaratmaktır.
Bu nedenle belediyelerin sosyal politikası üç aşamalı düşünülmelidir:
1. Koruma, İhtiyaç sahibi insanı kriz döneminde yalnız bırakmamak.
2. Güçlendirme, Eğitim, meslek, sağlık, çocuk bakımı, ulaşım ve benzeri
desteklerle kişinin kendi ayakları üzerinde durmasını sağlamak.
3. Üretime ve topluma katılım, İnsanı ekonomik ve sosyal hayatın aktif bir
öznesi haline getirmek. Böyle bir model, yardım alan yurttaştan hak sahibi ve
üretken yurttaşa geçişi sağlar.
Belediye Bir Yurttaşlık Merkezi Olmalıdır.
21. yüzyıl belediyeciliğinin en önemli yeniliklerinden biri budur. Her belediyede
bir Yurttaşlık ve Demokrasi Merkezi kurulmalıdır.
Bu merkezlerde;
anayasal haklar,
yerel yönetim,
belediye bütçesi,
yurttaşın hak ve sorumlulukları,
çevre,
kent kültürü,
kooperatifçilik,
afet bilinci,
çocuk hakları,
kadınların yerel yönetime katılımı,
gençlerin yönetime katılımı,
dijital vatandaşlık, konularında eğitimler verilmelidir. Çünkü demokratik
yurttaş kendiliğinden ortaya çıkmaz.
Demokratik yurttaşlık öğrenilir.
Nasıl ki Cumhuriyetin ilk döneminde Halkevleri ve benzeri kurumlarla kültürel
ve toplumsal gelişme desteklenmişse, bugün de çağın araçlarını kullanarak yeni
bir yurttaşlık kültürü oluşturulmalıdır.
Amaç; Haklarını ve sorumluluklarını bilen; farklı düşünceye tahammül eden;
kamu malını koruyan; vergi veren; çevresine sahip çıkan; yöneticisini
denetleyen ve gerektiğinde yönetime katılan yurttaş yetiştirmektir. Bu,
demokratik Cumhuriyetin en önemli yatırımlarından biri olacaktır.
Dijital Belediye Şeffaflığın Yeni Altyapısı
21.yüzyılda demokratik belediye aynı zamanda dijital belediyedir. Ancak
dijitalleşme yalnızca internet üzerinden ruhsat almak veya vergi ödemek
değildir. Asıl mesele kamusal bilginin yurttaşa açılmasıdır.
Her belediye; bütçesini, ihalelerini, harcamalarını, taşınmazlarını, imar
değişikliklerini, belediye şirketlerini, borçlarını, personel giderlerini, yatırım
programı ve projelerin gerçekleşme oranlarını kolay anlaşılır biçimde
kamuoyuna açıklamalıdır.
Yurttaş belediyeden bilgi alabilmek için aylarca uğraşmamalıdır. Çünkü bilgi
kamunun malıdır. Şeffaflık yalnızca yolsuzluğu önlemek için değil, yurttaş ile
yönetim arasında güven oluşturmak için gereklidir.
İmar planı, belediyeciliğin En Büyük Demokrasi Sınavıdır.
Türkiye'de belediyeciliğin en kritik alanlarından biri imar planıdır. Çünkü imar
kararı yalnızca teknik bir karar değildir.
Bir parselin değerini değiştirir; bir mahallenin geleceğini değiştirir; trafiği
değiştirir; Yeşil alanı değiştirir ve kamu hizmetlerinin yükünü değiştirir.
Dolayısıyla imar kararları aynı zamanda kamusal değer dağıtım kararlarıdır.
Bu nedenle imar süreçlerinde olağanüstü bir şeffaflık gerekir. Plan değişiklikleri;
açık gerekçeli, bilimsel verilere dayalı, şehircilik ilkeleriyle uyumlu, kamu
yararını esas alan ve yurttaşın erişimine açık olmalıdır.
Bir şehrin geleceği birkaç kişinin kapalı odalarda aldığı kararlarla
belirlenmemeli; Kent planı, kentin ortak sözleşmesidir.
Demokrasi Belediyede Hayat Bulmalıdır; çünkü Atatürk'ün Cumhuriyeti bize
yalnızca bir devlet şekli bırakmadı. Bir düşünce bıraktı; ‘Egemenlik millete
aittir’, ancak bu düşüncenin gerçek anlamını bulabilmesi için egemenliğin
yalnızca seçim sandığında oy kullanmakla bitmemesi gerekir.
Yurttaş; oy vermeli, sormalı, öğrenmeli, katılmalı, öneride bulunmalı,
eleştirmeli, denetlemeli, sorumluluk üstlenmeli ve gerektiğinde yönetime ortak
olmalıdır.
Bunun en doğal alanı ise yerel yönetimlerdir. Çünkü insanın yaşadığı yer,
demokrasinin de yaşadığı yerdir.
Bir yurttaş belediyesinde söz sahibi olabiliyorsa, bütçeyi anlayabiliyorsa,
yöneticisini denetleyebiliyorsa, mahallesinin geleceği hakkında fikir
açıklayabiliyorsa ve verdiği oyun ötesinde yönetime katılabiliyorsa, demokrasi
onun için soyut bir kavram olmaktan çıkar ve yaşam biçimine dönüşür.
İşte bizim 21. yüzyıl Türkiye;si için kurmak istediğimiz demokratik devlet
anlayışının yerel yönetimlerdeki karşılığı budur.
Merkezde güçlü ama hukukla sınırlanmış devlet; yerelde güçlü ve katılımcı
yönetim; şeffaf kurumlar; liyakatli kamu hizmeti; üreten yerel ekonomi; güçlü
kooperatifler; sosyal dayanışma ve bütün bunların merkezinde haklarını bilen,
sorumluluklarını yerine getiren, yönetime katılan demokratik yurttaş.
Cumhuriyetin ikinci yüzyılında artık belediyeciliği yalnızca "şehri yönetmek"
olarak değil; "şehri yurttaşlarla birlikte yönetmek" olarak tanımlamak
zorundayız. Çünkü gerçek demokrasi, yurttaşın yalnızca yönetilmediği, aynı
zamanda yönetime katıldığı yerde başlar. Ve Cumhuriyetin en güçlü güvencesi
de budur.
Devlete bağlı, ama devlete bağımlı olmayan; hakkını bilen, sorumluluğunu
bilen; yöneticisini seçen, denetleyen ve gerektiğinde değiştirebilen
demokratik yurttaş.
Böyle bir yurttaşlık kültürü oluştuğunda belediye artık yalnızca bir kamu
hizmeti kurumu olmaktan çıkar; Cumhuriyetin mahalledeki, sokaktaki,
şehirdeki canlı kurumu haline gelir. Atatürk'ün Cumhuriyetini 21. yüzyıla
taşımanın yollarından biri de budur. Asıl görev Cumhuriyeti yalnızca
korumak değil; onu yurttaşın günlük hayatında yeniden yaşatmaktır.
